In de knoop, uit de knoop

Artikel - In de knoop, uit de knoop

In de knoop, uit de knoop

Door Walter Knopper

Touwwerk is verkrijgbaar in alle maten en soorten. Het kan van natuurlijke vezels zijn gemaakt, maar ook, en dat komt veel vaker voor, van synthetisch materiaal als nylon, polypropileen, polyester, dyneema, spectra, kevlar, twaron, vectran of PBO. In de knoop welk lijntje voor u het beste is? Wij helpen u uit de knoop.

Touwkeuze
De keuze van touwwerk wordt het beste gemaakt op basis van ervaring, technisch advies, voorschriften en prijs. Soms moet u het echter doen met wat er voorhanden is. In dat geval is uw veiligheid bepalend. Ga bij de aanschaf van touw, en al helemaal als er levens van afhankelijk zijn, af op professioneel advies en koop ‘het beste dat u zich kunt veroorloven’. Verzamel en bewaar de specificaties van de fabrikant van elk touw zoals: de naam van de fabrikant, de productiedatum, de samenstelling (staat soms op een tape dat is opgenomen tussen de vezels), gemiddelde breeksterkte, veilige belasting (ongeveer 10 procent van de breeksterkte), gewicht en rek. Daarnaast hebben fabrikanten desgevraagd een hele waslijst aan andere technische en chemische gegevens. Bedenk echter wel dat al die informatie op nieuwe touwen slaat. Houdt altijd een veiligheidsmarge aan voor gebruikt touw en controleer dit regelmatig op tekenen van beschadiging of rot. Wordt het touw gebruikt in situaties met kans op schokbelasting, zoals bij anker-, sleep- en veiligheidslijnen, kies dan voor een elastisch materiaal als nylon of polyester. Gebruik voor statische lijnen zoals vallen, kraanlijn, staand want of andere toepassingen waarbij er geen rek mag zijn, High Modulus Polyethylene (HMPE) of voorgerekt touw, zoals spectra, dyneema en kevlar.

Materialen

Natuurlijke vezels
Deze komen tegenwoordig niet zo heel veel meer voor. 
Ze zijn echter nog wel te krijgen, vooral sisal en katoen. Natuurlijk touw wordt gemaakt van vezels van planten als katoen, cannabis sativa (hennep), jute, cocosnoten (cocos), de agave (sisal) en de wilde bananenplant (manila).

Synthetische vezels
De meest gebruikte synthetische vezels in modern touwwerk zijn van polyamide, polyester, polypropylene en polyethyleen. Polyamide (PA), beter bekend als nylon of perlon, bestaat uit een heel fijne witte vezel. Als het droog is levert nylon het sterkste touw op, maar nat verliest het wat van zijn sterkte. Nylon is elastisch en blijft niet drijven. Daardoor is het met name geschikt als landvast, sleeplijn, ankerlijn of andere toepassingen waarbij schokbelasting optreedt. 
Materialen van polyester (PES, PET) waaronder dacron, terylene en vectra bestaan eveneens uit fijne witte vezels. Toegepast in zowel geslagen als gevlochten touw is polyester bijna net zo sterk als nylon en het behoudt zijn sterkte 
zowel droog als nat. Het is soepel en slijtvast en rekt 
ongeveer 50% minder dan nylon en zelfs nog minder dan dat als het door de fabrikant is “voorgerekt”. Polyester wordt dikwijls met polypropyleen in touwwerk van gemengde vezels gecombineerd, en in touwmantels als goede slijt-
vastheid nodig is om de meer kwetsbare kernmaterialen te beschermen.Polypropyleen (PP) wordt vooral gebruikt bij de fabricage van namaak natuurtouw en van goedkoop touw voor algemene toepassingen. Bij de fabricage van de kardelen worden enkelvoudige vezels gebruikt, waardoor het geslagen touw een wasachtig oppervlak krijgt. Polypropylene vezels kunnen echter ook worden geplozen en geverfd om het eindproduct op natuurlijk hennep of geteerd touw te laten lijken. Soms worden stabiel gesponnen vezels gebruikt, waardoor het touw een harig oppervlak krijgt wat een goede houvast geeft. In het goedkoopste touw worden vaak gespleten filmvezels gebruikt. Alle touwen van polypropyleen blijven drijven en vaak hebben ze een heldere kleur, waardoor ze uitermate geschikt zijn voor het gebruik als veiligheidslijn. Polyethyleen (PE) touw wordt gemaakt van witte of gekleurde grove vezels. Het blijft drijven, is erg soepel en is daarom populair bij zeevissers. Vooruitgang in de polyethyleen technologie heeft geleid tot een groep buitengewoon sterke fijne vezels, bekend onder de verzamelnaam High Modulus Polyethyleen (HMPE). Touwen uit deze groep zijn vaak net zo sterk als staalkabels met eenzelfde diameter. Door hun lichte gewicht, hun lage rek en hun optimale waterbestendigheid zijn zij ideaal voor het gebruik in de wedstrijdzeilerij.

Constructie

Geslagen touw
Geslagen touw wordt gemaakt door natuurlijke of synthetische vezels tot garens te draaien, die vervolgens weer tot kardelen en deze laatste tenslotte tot touw te draaien. Driekardeelstouw is ofwel rechts (Z) geslagen (hoe je het touw ook houdt de kardelen lopen omhoog en naar rechts), ofwel links (S) geslagen (w aarbij de kardelen omhoog en naar links lopen). Een geslagen lijn is soepel en gemakkelijk te splitsen. Dit type lijn wordt meestal voor landvasten gebruikt.

Meervoudig gevlochten touw
Dit type touw, ook wel multiplait genoemd, bestaat uit vier (of zes) paren garens. Twee (of drie) paren worden Z-geslagen en de overige twee (of drie) paren zijn S-geslagen. De kardelen worden vervolgens tot een touw gevlochten. 
Gevlochten touw wordt meestal toegepast bij lijnen aan boord waar zo min mogelijk rek in mag zitten.

Omvlochten touw
Omvlochten touw wordt op verschillende manieren van vezels gemaakt. In het midden zit een enkelvoudige, gedraaide of gevlochten kern. Om deze kern is een mantel aangebracht, die normaal gesproken bestaat uit een weefsel van acht of zestien garens. Voor het bedieningsgemak zit hier soms nog een gewoven buitenmantel omheen van eveneens acht of zestien garens. De gevlochten kern wordt meestal voorzien van een mantel die bij een polyester lijn voor zo’n 30% voor de rek- en breekkracht zorgt. Bij een dyneema lijn zorgt de mantel alleen voor de bescherming en levert bijna geen bijdrage aan de breekkracht ervan. Een enkele geweven kern heet vaak een “holle vlecht”. Een geweven kern met een buitenmantel noemt men “vlecht op vlecht” of “dubbele vlecht”. Ook worden specifieke omschrijvingen als “16 garen weefsel met driekardeels kern”, of de merknaam, zoals “Marlowbraid” gebruikt. Het aantal mogelijke combinaties is te groot om hier op te noemen, maar als u er meer over wilt weten kunt u in de beter watersportwinkels, op het internet en in de catalogi van de fabrikanten prima terecht. Door de steeds toenemende kwaliteits-
eisen combineren fabrikanten steeds vaker diverse soorten materialen bij de constructie van touw. We zien dit met name bij gevlochten touw in de wedstrijdzeilerij.

Materiaalkeuze
De keuze van het materiaal hangt af van het gebruik. Een val of schoot moet zo min mogelijk rek hebben, terwijl een landvast, anker- of sleeplijn juist wel moet rekken om schokken op te kunnen vangen. Hieronder de keuzemogelijkheden en hun toepassingen.

Nylon.
Bevat veel rek, maar de breeksterkte neemt met 15% af als de lijn nat wordt. Verder verhard de lijn onder invloed van UV-straling. Wordt vooral als landvast gebruikt.

Polypropyleen.
Wordt vaak gebruikt als goedkoop alternatief voor land-
vasten. Heeft veel rek. Het is goedkoop, maar de kwaliteit is daar ook naar, want de lijn biedt weinig weerstand tegen slijtage. Een groot voordeel is dat de lijn blijft drijven.

Polyester.
Duurder, maar heeft een goede weerstand tegen slijtage. Rekt veel minder dan bijvoorbeeld nylon of polypropyleen. Sommige constructies leveren een uitstekende landvast, soepel en met voldoende rek. In andere uitvoeringen hebben ze juist weinig rek, wat ze geschikt maakt als trimlijn en schoot. Eventueel ook als val te gebruiken, als er niet al te hoge eisen aan de rek worden gesteld. Vanwege de slijtvastheid worden polyester vezels ook gebruikt als beschermende mantel voor dyneema/spectra/aramide/vectran en PBO lijnen.

Dyneema en Spectra.
Dyneema is een handelsnaam van DSM, Spectra wordt door Honeywell geproduceerd. De voordelen van dyneema 
lijnen (meestal uitgevoerd met polyester mantel) zijn de zeer lage rek, de hoge breeksterkte en het zeer lage gewicht, waardoor de lijn blijft drijven. Nadeel is de hogere prijs. Dyneema (en Spectra) lijnen zijn ideaal voor vallen, schoten en trimlijnen, die niet mogen rekken.

Aramide.
Wordt op de markt gebracht onder de handelsnamen 
Kevlar (producent Dupont) en Twaron (producent Teijin Company). Aramide lijnen vertonen weinig rek en hebben een hoge breeksterkte. Nadeel is dat de vezels bij buiging kunnen breken. Door de mantel is dit niet te zien, waardoor de lijn plotseling kan breken. Ook zijn aramide lijnen slecht bestand tegen UV-straling. Aangezien Aramide duur is, wordt deze in de praktijk meer en meer door het goedkopere dyneema vervangen.

Vectran.
Dit materiaal lijkt qua kleur op aramide, maar heeft een hogere breeksterkte. Een groot voordeel van vectran is dat het nauwelijks last heeft van ‘creep’. Creep is rek ten gevolge van langdurige hoge belasting. Hierdoor leent 
vectran zich bij uitstek voor bakstagen. Ook wel toegepast als verstaging en bij grotere wedstrijdjachten voor vallen. het materiaal is erg UV-gevoelig en daarom niet zonder 
beschermende mantel te gebruiken.

PBO.
Een nog vrij jonge vezel die in touwwerk wordt gebruikt. Rekt nauwelijks en ongevoelig voor ‘creep’. Ideaal voor 
verstaging. Erg gevoelig voor UV en voor zout water en dus ongeschikt voor het gebruik zonder mantel.

Verzorging en onderhoud
Behalve dat touw behoorlijk duur is, kan uw of andermans leven in gevaar komen als het niet goed verzorgd wordt. Ook kunnen daardoor uw spullen -of dat nu een duur
plezierjacht of een anker aan het eind van de ankerlijn- 
beschadigen of kwijtraken. De opsomming op het eind van wat je wel en wat je niet moet doen, kunnen helpen het 
touwwerk in goede conditie te houden.

Gereedschap
Bij het snijden van touw wordt meestal een mes gebruikt. Andere hulpmiddelen hierbij zijn een gewone schaar, een kartelschaar en een hete snijdraad (voor kunststof lijnen). Een buigtang is handig in situaties waarin veel kracht moet worden uitgeoefend of om sneeën in de vingers te voorkomen. Bij precisie of sierwerk, waarbij de vingers te groot of te onhandig zijn kunnen tangetjes worden gebruikt.Voor het uiteenhalen van kardelen tijdens het splitsen worden priemen gebruikt. Deze zijn meestal van hardhout, zoals pokhout, of van staal met een klein houten handvat, zoals bij de Zweedse priem. Gereedschap van staaldraad wordt meestal met de hand gemaakt en hoofdzakelijk gebruikt om de uiteinden van een lijn door sierwerk te trekken. Voor het leggen van takelingen, eindtops en bindsels gebruikt men takelgaren. Dat is ook geschikt voor naaiklusjes. Watervaste tape is zeer handig voor het tijdelijk afbinden van touw, vooral bij het doorsnijden en kan verder worden gebruikt om touw te markeren. Om de uiteinden van kunststof lijnen dicht te branden is een (gas)aansteker zeer geschikt. Lucifers kunnen ook. Tot het speciale gereedschap behoren verder: de marlspijker voor het splitsen van staaldraad, holle priemen en draadlussen voor het splitsen van gevlochten touw en de zeilhandschoen en zeilnaald.

Do’s & don’ts

Wel doen
• Voor gebruik op beschadiging controleren;
• Schoonhouden;
• Regelmatig wassen met groene zeep;
• Touw gebruikt in zout water zo dikwijls mogelijk met zoet water afspoelen en in ieder geval voor het wordt opgeborgen;
• Steeds netjes opschieten om kinken te voorkomen;
• Niet gebruikte knopen er uithalen;
• Bevochtig (bij voorkeur met speeksel) monovezel 
lijnen voor u de knoop aantrekt, waardoor schade door wrijving wordt voorkomen;
• Alle touwwerk bij het opbergen losjes opschieten en vrij van de grond ophangen.

Niet doen
• Touw aan overmatige wrijving blootstellen, waardoor de vezels kunnen verbranden;
• Touw door zand, vuil, olie of over ruwe oppervlakken slepen;
• Touw belasten waar een kink in zit;
• Op touw gaan staan; naast dat er daarbij vuil van de zolen op komt, kan dat de vezels beschadigen;
• Een touw of elastiek overbelasten of te ver uitrekken – behalve dat dit gevaarlijk is, kan het touw of 
elastiek vervormen, onherstelbaar verzwakken en uiteindelijk breken;
• Onnodig aan zonlicht blootstellen.

Facebook Comments "In de knoop, uit de knoop"